أحمد بن محمد الهمذاني ( ابن الفقيه الهمذاني ) ( مترجم : ح . مسعود )

261

البلدان ( بخش مربوط به ايران ) ( فارسى )

رك : ذيل طبرستان . دميرى دربارهء اين مرغ گويد : « پرنده‌اى است در طبرستان ، نيكو و رنگارنگ و داراى دو چشمى بس زيبا . . . » ياقوت گويد : « به اندازهء فاخته است و دمش چون دم طوطى است و چنگالش چنگين » . به هر حال « كنوا » در متن چاپى دخويه صحيح به نظر نمىرسد و ظاهرا تصحيف است . باء در « بطبرستان » ظرفيه است و كنوا تصحيف نام همان مرغ ( كلوا ) چنان كه در نسخهء عكسى و ديگر مآخذ هست . دربارهء نام اين مرغ ، در مآخذ ، صور و احتمالات بسيارى آمده است : كلواء ، ككم ، كوكو ، كنكر ، هو هو ، قيقوبه ، قيقب ، تكوك ، طكوك ، وقواق ، وقوق ، قوقل ، طاطوى ، مقوقس ، كلاكم ، ككو ، ككر ، ككوا ، كركر . رك : حيوة الحيوان ، معجم الحيوان ، ص 77 - 79 ، المقتطف ، سال 37 ، ص 658 ، مقالهء امين معلوف . برخى از صور مذكور ، ضبطهاى مختلف نسخ خطى است . بايد دانست كه بنا بر احتمالى كه يكى از دوستان فاضل ابراز كرد ، ممكن است الف كلوا جزء كلمه نباشد و علامتى باشد در رسم الخط اسلاف . ( 209 ) 161 / 2 : دغفل - با فتح دو سكون غ و فتح ف ، ( م 65 ه . ق ) ، نامش حجر بن حارث كنانى بود و دغفل لقب وى . گويند دغفل ذهلى نسب شناس ، همان دغفل بن حنظلهء سد و سى است . رك : الفهرست ص 131 - 132 چاپ رحمانيهء مصر . دغفل در نسب دانى ضرب المثل بود و در سخنورى و حافظه كس چون او نديده است ، او نجوم نيز مىدانست . رك : ميزان الاعتدال ، ج 1 ص 328 . المحبر ، ص 478 و الكامل ابن اثير ( چاپ 1387 ) ج 2 ص 333 و ج 4 ص 159 و الاعلام ، ج 3 ص 18 - 19 ( 210 ) 161 / 5 : هياطله - مفاتيح العلوم گويد : هياطله گروهى از مردم بودند كه شوكتى داشتند . تركان خلنج و گنجه از باقيماندگان ايشان‌اند . رك : چاپ 1342 ص 73 . در حاشيهء برهان قاطع گويد : « صحيح اين كلمه هپتال Heptal است كه بايد در فارسى و عربى هبتال و هبطال ، و جمع آن در عربى هباطله شود . و در رسم الخط عربى به غلط آن را هيطال و هياطله نوشتند و خواندند » . ليكن ممكن است غلط نباشد ، بلكه نوعى تعريب باشد ، دقت شود . ( 211 ) 162 / 6 : با خلق و خوى نصارى - فيليپ حتى ، در تاريخ عرب ، از همين جاى ابن فقيه ، مطلبى نقل كرده است ، در مورد مردم جزيره ، كه سخت اشتباه كرده و عبارت سادهء ابن فقيه را فهم نكرده است ، چنان كه در موارد چندى ديگر ، از جمله دربارهء اساس تشيع و جريانهاى سياسى و اجتماعى تاريخ زندگانى امام حسن مجتبى ، عليه السلام ،